شاخص h index چیست؟

امروز شاخص‌های اساسی علم  مبنای قضاوت در خصوص کمیت و کیفیت تولیدات علمی افراد، مؤسسات و کشورهاست. شاخص کمی تولید علم، تعداد مقاله علمی و پژوهشی منتشر شده در نشریات علمی نمایه شده در پایگاه‌های نمایه‌سازی معتبر دنیاست. شاخص کیفی تعداد ارجاعات و استنادهای داده شده به اسناد علمی افراد، مؤسسات و کشورها می‌باشد. دانشمندان عرصه علم‌سنجی با تلفیق فاکتور کمیت و کیفیت، معیارهای جدیدی از جمله ضریب تأثیر، ایندکس‌اچ، نسبت ارجاع به مقاله و … را ابداع و به کار گرفته‌اند.

شاخص اچ یا هیرش ایندکس (h- index)  یکی از شاخص های جدید علم سنجی است که تأثیر علمی یک پژوهشگر را مشخص می کند. اچ ایندکس شاخصی عددی است که می‌کوشد بهره‌وری و تأثیرگذاری علمی آثار علمی یک فرد، نشریه، دانشگاه، کشور و مواردی از این قبیل را به صورت کمی نمایش دهد. این شاخص با در نظر گرفتن تعداد مقالات پر استناد افراد و تعداد دفعات استناد شدن آن مقالات توسط دیگران محاسبه می‌شود. از این شاخص می‌توان برای تأثیر گذاری علمی گروهی از دانشمندان یا مجلات نیز بهره برد، مثلاً ایندکس اچ برای محاسبه تأثیرگذاری علمی دانشگاه‌ها و دانشمندان یک کشور نیز قابل استفاده است. شاخص (H) در سال ۲۰۰۵ توسط جرج هیرش (Jorge E. Hirsch)، فیزیکدان آرژانتینی ارائه شده است و از این رو گاهی با نام‌های هیرش ایندکس یا مقدار هیرش نیز شناخته شده است. هرش که خود شاخص H برابر ۵۵ دارد، معتقد است یک «دانشمند موفق» باید پس از ۲۰ سال تلاش علمی-پژوهشی شاخص H بیشتر از ۲۰ داشته باشد. این شاخص می بایست برای یک «دانشمند برجسته»، ۴۰ و برای یک «دانشمند بی نظیر» برابر با ۶۰ در طی ۲۰ سال باشد. هیرش نشان داد که شناسه اچتأثیر زیادی در پشیگویی افرادی دارد که بعداً نشان‌های افتخار می‌گیرند از جمله جایزه نوبل. او نشان داد که فیزیکدانان دارای شناسه اچ ۱۲ می‌توانند دانشیار دانشگاه باشند و با شناسه ۱۸ می‌توانند استاد تمام باشند و با ۱۵ تا ۲۰ می‌توانند عضو انجمن فیزیک آمریکا باشند و با بیش از ۴۵ می‌توانند عضو آکادمی ملی علوم در آمریکا باشند.

نحوه محاسبه اچ ایندکس

محاسبه ایندکس اچ بر پایه توزیع استنادات داده شده به آثار منتشره یک فرد یا گروهی از افراد صورت می‌گیرد. به زبان دقیق‌تر، وقتی ایندکس شخصی به میزان h است، یعنی تعداد h مورد اثر انتشاراتی (مثل مقاله) دارد که به هر کدام از آن‌ها h بار استناد شده است. مثلا اگر می‌گوییم ایندکس تاثیرگذاری علمی فردی از طریق ایندکس اچ به میزان ۵ محاسبه شده است، منظورمان این است که این شخص ۵ اثر انتشاراتی، مثل مقاله، دارد که به هر کدام از این ۵ مقاله، ۵ بار استناد شده است.

اچ ایندکس

اگر بخواهیم ایندکس اچ را روی محور نشان دهیم، در محور افقی(x) که از صفر درجه بندی می‌شود، هر عدد نشانگر تعداد مقالاتی است که توسط دیگران n بار مورد استناد قرار گرفته است. مثلا عدد ۳ روی محور xها به این معنا است که ۳ مقاله از این فرد وجود دارد که n بار مورد استناد قرار گرفته است. در محور عمودی یا همان محور yها، تعداد استناد شدن وجود دارد. این محور نیز از صفر درجه بندی می‌شود. نقطه h روی این محور آن‌جایی است که مقدار روی محور xها و yها مساوی هم بشود. مثلا ۱۰ مقاله وجود دارد(محور xها) که ۱۰ بار مورد استنادقرار گرفته است(محور yها). در این‌جا ایندکس فرد یا گروه مورد بررسی ۱۰ است.

اهمیت اچ ایندکس

اج ایندکس شاخصی است که می‌توان به وسیله آن محققان تأثیر گذار را از آنهایی که صرفاً تعداد زیادی مقاله منتشر کرده‌اند متمایز نمود. این شاخص همچنین برای مقایسه محققانی که دریک حوزه کاری یکسان فعالیت می‌کنند کاربرد دارد. محاسبه اچ ایندکس توسط پایگاه‌های اسکوپوس، آی اس آی و گوگل اسکالر برای مقالات انگلیسی زبان و نیز پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) برای مقالات فارسی امکان‌پذیر شده است. محاسبه ایندکس اچ بر پایه توزیع استنادات داده شده به آثار منتشره یک فرد یا گروهی از افراد صورت می‌گیرد.

به زبان دقیق‌تر، وقتی اچ-ایندکس برای شخصی به میزان h است، یعنی تعداد h مورد اثر انتشاراتی (مثل مقاله) دارد که به هر کدام از آن‌هادست‌کم h بار استناد شده است. مثلاً اگر می‌گوییم ایندکس تأثیرگذاری علمی فردی از طریق ایندکس اچ به میزان ۵ محاسبه شده است، منظورمان این است که این شخص ۵ اثر انتشاراتی، مثل مقاله، دارد که به هر کدام از این ۵ مقاله، دست‌کم ۵ بار استناد شده است. (ویکی پدیا فارسی)

مزیت های شاخص هرش

– شاخص هرش هم ارزشیابی کیفی (تاثیر یا استنادات دریافت شده) را مدنظر دارد و هم ارزشیابی کمی (تعداد مقالات) و معایب سایر شاخص‌های علم‌سنجی مانند شمارش تعداد کل مقالات یا تعداد کل استنادها را ندارد.

-شاخص هرش برآوردی قوی از تاثیر گسترده¬ی مقالات پژوهشی یک پژوهشگر ارائه می¬دهد؛ بدین معنا که مقالات کم استناد (یا بدون استناد)، یا مقالات پر استناد را از محاسبه نادیده می‌گیرد.

-وان ران در مورد شاخص هرش معتقد است که این شاخص می¬تواند معیار خوبی در ارزیابی محققانی باشد که هر چند تاثیر قابل توجهی در مشارکت علمی داشته¬اند ولی با استفاده از مجاری مرسوم علم¬سنجی کار علمی آنها فرصت نمود نیافته است.

-مزیت دیگر شاخص هرش این است که داده¬های لازم برای محاسبه به آسانی از طریق پایگاههای استنادی آی اس آی، اسکوپوس، و گوگل اسکالر بدون نیاز به هر گونه پردازش اطلاعات قابل دسترسی است.

محدودیت های شاخص هرش

– دانشمندان و پژوهشگرانی که به هر علت تعداد مقالات آنها بسیار کم ولی بسیار تاثیرگذار بوده¬اند، اچ ایندکس کمی دریافت می¬کنند (مانند اواریست گالوا که دو مقاله بیشتر ندارد ولی دنیای علم را با همان دو مقاله تحت تاثیر قرار داده است، در عین حال اچ ایندکس او ۲ است، یا آلبرت انیشتین که اچ ایندکس برابر ۴ یا ۵ دارد. عکس این مساله نیز صادق است.

– کلی و جنیون ضمن برشمردن محدودیتهای انواع شاخص¬های متداول علم¬سنجی، از جمله شاخص¬های متاثر از تعداد استنادها (مثل شاخص H) اظهار می¬دارند که تعداد استنادها تحت تاثیر خوداستنادی، استناد به همکاران، و پراستناد بودن ذاتی مقالات مروری نسبت به مقالات پژوهش قرار دارند. آنها به تاثیرپذیری شاخص H از محل اقامت محقق، متغیر بودن مقدار آن برای محققان رشته¬های علمی مختلف، و نوسان زیاد آن بر اثر اختلاف جزئی در مدت زمان فعالیت علمی محققان جوان و تازه¬کار اشاره می¬کنند.

– از آنجا که ارزش‌های شاخص هرش (یعنی مقالات منتشر شده و استنادهای دریافتی) در طول زمان افزایش می¬یابد، شاخص هرش یک پژوهشگر به دوره زمانی علمی پژوهشگر (یعنی سال¬های انتشار) وابسته است، بنابراین با شاخص هرش نمی‌توان افراد جوان را با محققان مسن‌ مقایسه کرد.

-تفاوت‌های مربوط به رفتار و اصول استناددهی در حوزه‌های مختلف علمی، در شاخص H در نظر گرفته نمی‌شود. عقیده بر آن است که استناددهی به طور کل تحت تاثیر عوامل وابسته به رشته است و باعث می¬شود نه تنها مقایسه حوزه-های مختلف با هم بی‌اعتبار شود بلکه حتی در درون یک رشته و بین حوزه¬های مختلف آن نیز ارزشی نداشته باشد.

-شاخص H اطلاعات مربوط به جایگاه نویسنده در بین فهرست نویسندگان را در نظر نمی¬گیرد در حالیکه در بعضی از حوزه¬ها این مساله حائز اهمیت است.

-با استفاده از خوداستنادی¬ها می¬توان شاخص H را دستکاری کرد و در این مورد اگر از داده¬های گوگل اسکالر استفاده شود حتی مدارک تولید شده توسط کامپیوتر را می توان برای دستکاری آن به کار برد.

برای رفع این محدودیت ها، دانشمندان راهکارهایی از قبیل بکارگیری شاخص G، پارامتر M، شاخص H فردی، شاخص H متاخر را ارایه داده اند. استفاده ترکیبی از این شاخص¬ها و با استفاده از مهمترین ابزارهای مطالعات استنادی موجود که عبارتند از وب آو ساینس، اسکوپوس، گوگل اسکالر برای ارزیابی کیفیت کار پژوهشی پژوهشگران می¬تواند کارساز باشد. ما در مقالات بعدی به تشریح هر یک از این شاخص ها خواهیم پرداخت.

شاخص h  ژورنال

همانطوری که بیان شده، اچ ایندکس می تواند برای محاسبه بهره‌وری و تأثیرگذاری علمی آثار علمی یک فرد، نشریه، دانشگاه یا کشور بکارگرفته شود. لذا بسیاری از ژورنال ها در کنار ضریب تاثیر  (impact factor)  شاخص اچ را هم گزارش می کنند. این شاخص که ممکن است عددی بین ۱ تا بی نهایت  باشد بیانگر میزان بهروری و تاثیرگذاری هر ژورنال است. هر چه اچ ایندکس یک ژورنال بالا باشد یعنی به عدد ۵۰- ۱۰۰ یا بیشتر گرایش داشته باشد آن ژورنال استنادات بالایی داشته است. بنابراین مجلاتی که اچ ایندکس بالاتری دارند احتمالا مقالات ارزشمندی را نشر کرده و یا در پایگاه های معتبری ایندکس بوده و در دسترس پژوهشگران مختلف می باشند. یکی از راهکارهای افزایش اچ ایندکس شخصی، انتشار مقالات در مجلات با اچ ایندکس بالا می باشد در این صورت مقاله شما در معرض بازید بیشتر بوده و مسلما استنادات ان بالا خواهد رفت که در نهایت باعث ارتقاء اچ ایندکس شما، دانشگاه یا دپارتمانتان خواهد گردید.

پایگاه سایماگو امکان جستجوی و مرتب سازی مجلات در حیطه خاص بر مبنای اچ ایندکس را فراهم می سازد. برای این کار شما باید وارد سایت سایماگو شده و بر روی بخش Journal Rankings کلیک کنید. در بخش Ranking Parameters پارامترهای لازم جهت جستجو را می توانید مشخص کنید. برای مثال در بخش Subject Area –  Arts and Humanities و در بخش Subject Category؛ Religious Studies را انتخاب کنید. حتی نتیجه جستجو را می توانید به کشور نیز محدود کنید Region/Country. و در نهایت در بخش Order By شاخص اچ (h index)  را انتخاب کرده  و روی refresh  کلیک کنید.


افزودن نظر: